Звиад Гамсахурдиа: Между пустыней и пустынью


ЛЕВ ТОЛСТОЙ, борющийся гигант, неугомонный мятежный дух! Он удивительная персонификация духовного мученичества человечества на фоне мировоззренческих катаклизмов и социальных потрясений рубежа двух столетий. Европа и Россия превратились в качественнo новую амальгаму в его титанической мысли. Все интеллектуальные искания человечества, восхождения или падения наложили печать на его творчество. При этoм он противостоит как Европе, так и традиционной России, как своим с образом жизни, так и творчеством, хотя он одновременно является как европейцем, так и русским в духовном смысле этого слова.

Толстой объявляет войну традиционному пониманию философии, религии и этики, и создает новые наднациональные, общечеловеческие критерии. Он — великий еретик нового времени, еретик духа, его мощная индивидуальность не может ужиться с никакими руслами и рамками. Борьба Толстого с Шекспиром, с Гёте, с Бетховеном — это борьба титана с богами. Для правильного понимания и оценки этих гениев такая борьба имеет больше значения, чем рабское поклонение сотен верноподданных критиков, литературоведов, филологов, академиков, которые вчетверо согнуты перед их авторитетом и произносят лишь бескритичные дифирамбы в их адрес. Поистине было бы смешно, если бы какой-либо трудолюбивый филологический червь, автор систематических трудов, облачился в доспехи и вступил бы в единоборство с Шекспиром или Гёте. А Толстой борется со своими равными, это турнир равных сил, грозное, беспощадное сражение. В этой борьбе и отрицании гораздо больше признания, чем в трафаретных восхвалениях, которые им воздали целые поколения. Здесь с небывалой яркостью вырисовывается не только индивидуальность самого Толстого, но и индивидуальность этих авторов. Огонь непримиримого гнева Толстого освещает их и самого Толстого. Это похоже также на сражение рыцарей, выросших из зубов мифического дракона, которого предводитель аргонавтов Ясон узрел в Колхиде.

«Помоги мне — пленнику в железных кандалах вещества» — так взывал к Богу Автандил, выражая этим трагедию самого Руставели.

Бетховен стремится ввысь от человеческой, слышимой музыки — к космической музыке, к универсальной гармонии, отражение которой — земная, слышимая музыка — ограничивает и сковывает его. При слушании его музыки даже Ленин, отрицавший все сверхземное, надчеловеческое, проговорился: «нечеловеческая музыка!» Бетховен борется с вещественными, материальными узами в музыке, и его девятая симфония — это громовой отголосок сокрушения этих уз. Его «Аппассионата» и 32-я соната — это титанический стон Прометея, связанного и скованного материальными узами. Толстого же сковывает условность человеческой морали и этики, разных этических течений, дух титана ищет новую универсальную нравственность, хотя и на основе христианской нравственности, он с ожесточением борется с догмами традиционной морали и религии. Но, увы, этот порог не может переступить смертный «без греха гордыни, богоборчества и богоотступничества, ибо «недоступно смертным постижение небесного Провидения» (Н. Бараташвили). А Бог согласно святоотеческим поучениям «мерой делится с нами своей безмерностью и открывается нам лишь в той мере, которую мы можем вместить». Однако трудно примириться с этим таким душам, которые стараются перешагнуть черту человеческих возможностей. Отсюда начинается разрушение догм, человеческих условностей, но возникает также опасность демонического анархизма. За этим следует также месть свыше: Бетховен теряет слуховое восприятие музыки, а Толстой теряет понимание религии, церкви, поскольку отрицает уже существующую, конвенциональную, для него устаревшую религиозность, этику и погибает в поисках нового подобно Икару, наказанному богами. Он — орел с раненными крыльями, как он сам говорит о себе, который напрасно ждет, что у него заживут крылья, чтобы вновь воспарить в небе. Бетховен жаждет новой, неслыханной, небывалой музыки, а Толстой — новой, небывалой нравственности, религии и религиоведения.

У конфликта между Толстым и Бетховеном есть еще один аспект — это конфликт между нравственностью и музыкой. Толстой, гений нравственности, возмущен безнравственностью музыки, которая ему больше всех бросилась в глаза во время слушания «Крейцеровой сонаты» Бетховена. Здесь сам дух нравственности объявил войну дионисиевскому духу музыки. Здесь столкнулись два гения: нравственный и музыкальный. Хотя, как видно, Толстой вполне оценивал роль музыки в катарсисе человеческой души. Поэтому он ничего отрицательного не говорил о музыке Баха, напротив, хвалит его скрипичную арию. Толстого пугает в музыке преимущественно дионисиевское начало, мощный взрыв анархии страстей. Ромен Роллан удачно заметил, что этим был вызван также бунт Гёте против Бетховена. (Гёте, художник аполлонической, созерцающей природы, вздрогнул от дионисиевского смерча бетховенской музыки, от его завораживающей, порабощающей силы.) Толстой как художник также обладает аполлонической природой, поэтому любит он столь сильно свет Гомера, а темные глубины дионисиевского трагизма Шекспира и Бетховена для него чужды.

В отрицании новой европейской культуры со стороны Толстого сказывается славянофильская культурофобия, как и в случае Достоевского, хотя Толстой отрицал славянофильство как в интеллектуальном плане, так и в национально- политической сфере. «Не Россию надо спасать, — полемизировал он со славянофилами, — а наши собственные души». Этому противостоял девиз славянофилов: «Спасем и Россию, и наши собственные души, ибо Россия — наша душа». Идентификация православия со славянофильским мессианизмом была так чужда для Толстого, что некоторые оценивали ее как антипатриотизм.

Однако подсознательно Толстой остается все-таки культурофобом, чем он сродни европейскому течению Макса Нордау. При этом нем, так же как и в Достоевском, весьма сильна тяга к юродству, к традиционной русской религиозности простонародья («Отец Сергий»), что сыграло также бoльшую роль в бегстве Толстого из семьи. Юродивый Гриша для него — идеальное проявление христианского духа, отсюда же исходит его симпатия к духоборам. Алеша Достоевского из «Братьев Карамазовых», а также его другие герои и героини носят признаки юродства. Юродство — это путь сердца в мистике, оно отличается от интеллектуального мистицизма, развитого в трудах таких мыслителей, как Соловьев, Бердяев, Ильин и другие.

Толстой путешествует по Европе, но лишь географически, так же как и Достоевский. Гётевское «спиритуальное путешествие в Италии» для него чуждо. Во Франции он интересуется только школами, его не интересует Лувр или новый импрессионизм, в новой поэзии он не интересуется никем, кроме Гюго (Стендаль и Флобер для него олицетворяют новую Францию, хотя в его романах довольно ощутимо их влияние). Микеланджело он не любит по той же причине, что и Бетховена. Он для него такой же соперник в стихии камня, как Шекспир в стихии слова и Бетховен в стихии музыки. Общеизвестны неприязнь и соперничество между гениями.

Мировоззренческую катастрофу Толстого вызвала скудность религиозного познания XIX века. Это была пора, когда кантовский рационализм и агностицизм окончательно победил в теологии, что повлекло за собой доминирование протестантской теологической школы, которая отняла у христианства духовную сущность и перешла на рационализирование христианских догм. Протестантство отрицало воскресение Христа как космический факт, отрицало саму идею очеловечения Бога, Богочеловечества, оно убило Христа на кресте, как обыкновенного человека, оно отрицало существование духовных иерархий и их роль в мистерии Голгофы, а Воскресению и Евхарнстии было придано лишь символическое значение. Влияние немецких протестантских концепций на богословские воззрения Толстого очевидно. Это отразилось в романе Толстого «Воскресение», где Нехлюдов видит в Евангелии лишь нравственное учение, выражает недоумение о «каких- то явлениях ангелов» и Христа считает лишь нравственным человеком, а не богочеловеком. Такой подход к христианству вызвал отлучение Толстого от церкви.

В историографии Толстой подпал под влияние антихристианской идеи шопенгауэровского фатализма, что особенно проявилось в его грандиозной эпопее «Война и мир», где масон Пьер Безухов противостоит русскому народному христианству в лице Платона Каратаева.

Кантовский и ренановский подход к христианству оказался интеллектуально более близким для Толстого, нежели подход Майстера Экхарта, Гегеля, Шеллинга или Лафатера. В индийской и китайской мудрости он также ищет этические учения, а не мистические идеи, так же как и в сократической мудрости. С другой стороны, как мы отметили, он тянется к русской народной религиозности, к юродству.

Однако мировоззренческий рационализм не смог притупить интуицию гениального художника. Подсознательный мистицизм сказывается в романс «Война и мир», им также проникнут поразительный сон Вронского перед гибелью Анны Карениной, который описан человеком, глубоко чувствующим потустороннюю действительность, хотя теоретически ее правильно не осмысливающим.

Что касается Достоевского, он беспрекословно уверовал в православие, он — как более глубокий мистик и мыслитель, прошедший огромный путь страданий. Поэтому его «Братья Карамазовы» — это художественное воплощение «Добротолюбия», учения святых отцов, где писатель вынес приговор рационализму как сатанинскому учению в лице Ивана Карамазова и его детищу — социализму в лице Смердякова; противопоставление Алеши и Ивана — зто теза и антитеза православия и европейского кантианского рационализма, где писатель явно склоняется к первому, а второе — порицает. Эти два начала также боролись в Толстом, хотя окончательно не смогло одержать победу ни одно из них. Однако, наконец, благодаря большой интуиции писателя, его природному христианству, а также благодаря письмам и молитвам Маши, сестры Толстого, находящейся в монастыре, произошло неожиданное: Толстой, отрицающий церковь, сбежал в Оптину, Пустынь, но скончался по дороге.

Ромен Роллан ошибается, говоря, что несовместимость мировоззрения Толстого с его жизненным окружением, которое он не смог преодолеть, было вызвано его слабостью и что каждый средневековый монах, который оставлял семью, мирскую суету и уходил в монастырь, был сильнее Толстого. Удивляет подобная мысль у человека, который всесторонне знал как личность Толстого, так и ту эпоху и то окружение, в которых он жил. Ромен Роллан не смог усмотреть главного: сколь отличалась та эпоха и то общество, в которых пришлось жить Толстому, от средневекового быта и психологии. То, что было легко для средневекового человека, было крайне затруднено для цивилизованного человека XX столетия. В средневековье господствующая мораль, мировоззрение и общественное мнение сами подталкивали человека к оставлению мира и к избранию пути подвижничества. Несмотря на то, что в эпоху Толстого в России продолжали существовать монастырь и монашеская жизнь, встать на путь подвижничества было сопряжено с преодолением многих трудностей и противодействий, тем более для графа, представителя высшего слоя интеллигенции и аристократии. В это время это значило идти против общественного течения. Не зря пишет Толстой в своем дневнике: «Если постригусь в монахи, то скажут, что выжил из ума старик». А в средневековье это было жизненной нормой, следование течению жизни, сама господствующая церковь и общество помогали человеку сделать выбор. Говорить, что пловец, который плывет по течению, сильнее того пловца, который старается плыть против течения, величайшая ошибка. Наоборот, со стороны Толстого понадобились поразительные усилия, чтобы удержаться на одном месте в этом течении, а для плавания против течения не оказалась достаточной даже его сверхчеловеческая сила. Вот в чем суть Трагедии Толстого.

Помимо жизненных условий и общественного мнения так называемого «высшего света», надо усмотреть также следующий момент. В средневековье не господствовали материалистическое мировоззрение, скептицизм, нигилизм, рационализм, которые могли бы препятствовать человеку на пути в монастырь. А в двадцатом веке даже такому мыслителю, как Толстой, было трудно бороться в себе с червыо скептицизма. В это время представители высшей интеллигенции весьма редко избирали духовный путь. А люди, вышедшие из народа, стоящие вдали от яда интеллектуальной жизни эпохи, весьма безболезненно отправлялись в Оптину Пустынь, о которой мечтал Толстой. Сестре Толстого Маше не было столь трудно постричься в монахини, поскольку она была далека от познавательной жизни. Неужели мы должны сказать, что Маша была более сильной личностью, чем Лев Николаевич? Дневники Толстого, его статья «В чем моя Вера?» являют собой летопись этой трагической и титанической борьбы.

Многие простые люди в России, последователи Толстого, гораздо легче воплощали в практической жизни тот идеал, который проповедовал Толстой, но не мог осуществить. Неужели мы должны сказать, что они были гораздо более великие и сильные личности, чем сам Толстой? Надо помнить, что их не сковало Провидение такими узами, как графство, поместья, мировое имя, долг перед многочисленными читателями и почитателями, литературные планы и т. д., и, наконец, свою роль играла властная «Ксантипа», жена Толстого Софья Андреевна, личность с поразительной силой характера, которая превратилась в стоглазого стража темницы Толстого в последние годы, самого страшного идейного противника. И со всем этим приходилось бороться старому, физически ослабевшему человеку, и сколь велика была его духовная сила, раз он все- таки перегнул весы в свою сторону и сбежал из семьи. Этим он окончательно преодолел также полярность между двух пустынь — между пустыней «высшего» общества и Оптиной Пустыней, однако пал посередине дороги. Великие люди отличаются и тем, что в них трагедия эпохи превращается в жизненную, личную трагедию, в них же отражаются часто все величие и порочность времени, в котором они живут.

Так что Толстой окончательно победил в своей борьбе бегством в Оптину Пустычь. Он одолел стоглавую Гидру — общество, семью, скептицизм, мещанское «благоразумие» и титаническим волением поставил духовную любовь выше личного жизненного благополучия. Он этим сильнее возлюбил ближних своих и то общество, которое прежде ненавидел, ибо доказал им ошибочность и пагубность их пути.

Толстой кончил свою жизнь мученически. Он пожертвовал собой ради своей идеи и совершил этим подвиг, подобный подвигу Будды. Будда и Франциск Ассизский — вот его любимые идеалы. Им построил он тайные святилища в недрах своей души, он был их последователем в абсолютистском мраке России рубежа девятнадцатого — двадцатого столетий, в эпоху полного триумфа позитивизма, рационализма и скептицизма в интеллектуальной жизни, в эпоху падения нравственности и религии. Он был их последователем словом, мыслью, творчеством и благотворительностью и в конце жизни своим практическим шагом доказал равнодушному обществу искренность и правдивость своей проповеди, чем оправдал свое бытие.

1977—1978
Москва, Лефортовская тюрьма кгв

«Литературная Газета», 14.04.1993

Р. S. Данная статья первоначально была задумана как книга. Она писалась в тюрьме, однако вынесена оттуда автором по памяти, так как в то время в тюрьмах КГБ запрещалось заводить какие-либо рукописи, а тем более выносить их из тюрьмы.

ზვიად გამსახურდია: უდაბნოსა და უდაბნოს შორის *

ლევ ტოლსტოი-მებრძოლი გიგანტი, დადუდგრომელი მეამბოხე სული! იგი ორი ასწლეულის მიჯნაზე მსოფლმხედველობრივი კატაკლიზმებისა და სოციალური ძვრების ფონზე კაცობრიობის სულიერი მოწამეობის საოცარი პერსონიფიკაციაა. მის ტიტანურ აზროვნებაში ევროპა და რუსეთი ხარისხობრივი თვალსაზრისით ახალ ამალგამად იქცა. კაცობრიობის ინტელექტუალური ძიებები, ყველა აღმასვლა თუ დაცემა ბეჭდად აზის მის შემოქმედებას. ამასთან, როგორც თავისი ცხოვრების ნირით, ისე შემოქმედებით, იგი უპირისპირდება როგორც ევროპას, ისე ტრადიციულ რუსეთს. თუმც, იმავდროულად, ამ სიტყვის სრული გაგებით, იგი გახლდათ როგორც ევროპელი, ისე რუსი.

ტოლსტოი ომს უცხადებს ფილოსოფიის, რელიგიისა და ეთიკის ტრადიციულ გაგებას და ქმნის ახალ, ზეეროვნულ, ზოგადსაკაცობრიო კრიტერიუმებს. იგი ახალი დროის დიდი ერეტიკოსია, ერეტიკოსი სულისა. მისი მძლავრი ინდივიდუალურობა ვერ ჰგუობს ვერანაირ კალაპოტსა და ჩარჩოებს. ტოლსტოის ბრძოლა შექსპირთან, გოეთესთან, ბეთჰოვენთან-ეს გახლავთ ტიტანის ღმერთებთან შერკინება. ამ გენიოსთან ჭეშმარიტი შეცნობისა და შეფასებისათვის ამგვარ ბრძოლას ბევრად უფრო დიდი მნიშვნელობა აქვს, ვიდრე მონურ თაყვანისცემას ასობით ერთგული კრიტიკოსის, ლიტერატურის მცოდნის, ფილოლოგის, აკადემიკოსისა, რომელნიც მათი ავტორიტეტის წინაშე ოთხად მოკეცილნი მათი მისამართით მარტოოდენ უსასრულო დითირამბებს აფრქვევენ. მართლაც სასაცილო იქნებოდა, სისტემატური შრომების ავტორი რომელიმე შრომისმოყვარე ფილოლოგიური მატლი, აბჯარში გამოწყობილი, შექსპირს ან გოეთეს რომ შებმოდა. ტოლსტოი კი თავის სწორს იწვევს ორთაბრძოლაში, ეს არის თანაბარ ძალთა ტურნირი, სასტიკი, დაუნდობელი შერკინება. ამ ბრძოლასა და უარყოფაში ბევრად უფრო დიდი აღიარებაა, ვიდრე მთელი თაობების მიერ მათი მისამართით გამოთქმულ ტრაფარეტულ ქება-დიდებაში. აქ არნახული სიცხადით ისახება არა მარტო საკუთრივ ტოლსტოის, არამედ ამ ავტორთა ინდივიდუალობა. ტოლსტოის შეურიგებელი მრისხანების ცეცხლი ანათებს მათ და საკუთრივ ტოლსტოის. ეს ჰგავს აგრეთვე იმ მითიური გველეშაპის კბილებიდან ამოზრდილ რაინდთა ბრძოლას, რომელიც არგონავტთა მბრძანებელმა იასონმა იხილა კოლხეთში.

ბეთჰოვენსა და ტოლსტოის ისიც აახლოვებს, რომ ვერცერთი ვერ ფასდება ადამიანური ხელონების კრიტერიუმებით. ბეთჰოვენი ამბობდა: “არ არსებობს ჰარმონიისა და კონტრაპუნქტის არც ერთი კანონი, რომელიც არ შეიძლება დაირღვეს უფრო სრულქმნილის, ამაღლებულის და მშვენიერის ძიებისას”. იგი შეიზლება იქცეს ტოლსტოის მთელი შემოქმედების დევიზად. ბეთჰოვენსა და ტოლსტოისაც ერთი ტრაგედია აქვთ: ამ გიგანტური სულებისატვის მეტად ვიწროა ადამიანური წარმავალი ყოფიერების დილეგი. მეტად ბორკავს მათ ადამიანური ხორციელება. მატერიის მარწუხებში ტანჯვა-ზეადამიანთა საერთო ტრაგედია.

„შენ მიშველე რა ტყვე-ქმნილსა, ჯაჭვნი მაბიან, რკინანი“-ასე ევედრებოდა ღმერთს ავთანდილი, გამოხატავდა რა ამით საკუთრივ რუსთაველის ტრაგედიას.

ბეთჰოვენი ცდილობს ადამიანური, სმენადი მუსიკიდან კოსმიურ მუსიკაში, უნივერსალურ ჰარმონიაში ნავარდს, რომლის ანარეკლი-მიწიერი სმენადი მუსიკა-ზღუდავს და ბორკავს მას. მისი მუსიკის სმენისას ლენინსაც კი, რომელიც უარჰყოფდა ყოველივე ზემიწიერს, ზეადამიანურს, ასეთი რამ წამოსცდა: „არაადამიანური მუსიკა!“. ბეთჰოვენი ებრძვის საგნობრივ, მატერიალურ ბორკილებს და მისი მეცხრე სიმფონია ამ ბორკილების მსხვრევის მეხისებური გამოძახილია, მისი „აპასიონატა“ და 32-ე სონატა მატერიალური ხუნდებით შებორკილ-მიჯაჭვული პრომეტეს ტიტანური ბორგვაა. ტოლსტოის კი ბორკავს ადამიანური მორალისა და ეთიკის, სხვა და სხვა ეთიკურ მიმდინარეობათა პირობითობა. ტიტანის სული ეძებს ახალ, უნივერსალურ ზნეობრიობას. თუმც, ქრისტიანული ზნეობის საფუძველზე. იგი გააფთრებით ებრძვის ტრადიციული მორალისა და რელიგიის დოგმებს, მაგრამ ამაოდ. ამ ზღურბლის გადალახვა მოკვდავს არ ძალუძს ამპარტავნობის, ღვთისმგმობელობის ცოდვის გარეშე, რამეთუ „ვერ სცნობენ, ვაგლახ, მოკვდავნი განგებას ციურს!“ (ნ. ბარათაშვილი), ხოლო ღმერთი, წმინდა მამათა სწავლების თანახმად, „ზომიერად გვიწილადებს თავის უსაზღვრობას და იმდენად გამჟღავნდება ჩვენს წინაშე, რამდენის დატევაც გვძალუძს“. მაგრამ ამასთან შეგუება უაღრესად რთულია ისეთ სულთატვის, რომელნიც ლამობენ ზვარის გადაბიჯებას. აქედან იწყება დოგმების, ადამიანური პირობითობის მსხვრევა, მაგრამ იმავდროულად ჩნდება საფრთხე დემონური ანარქიოზმისა. ამას აუცილებლად მოჰყვება ზეციური შურისგება: ბეთჰოვენი კარგავს მუსიკის სმენადი აღქმის უნარს, ტოლსტოი კი-რელიგიის, ეკლესიის შეცნობის უნარს, რამეთუ უარჰყოფს უკვე არსებულ კონვენციურ, მისთვის დრომორჭმულ რელიგიურობას, ეთიკას და ახლის ძიებაში იღუპება ღვთის მიერ დასჯილი იკაროსის დარად. იგი, როგორც თავად ამბობს საკუთარ თავზე, არწივია ნაჭრილობევი ფრთებით, რომელიც ამაოდ ელოდება ცაში კვლავ ნავარდისათვის იარის შეხორცებას. ბეთჰოვენს ახალი, მანამდე გაუგონარი არნახული მუსიკა სწყურია, როგორც ტოლსტოის-ახალი, არნახული ზნეობა, რელიგია და რელიგიისმცოდნეობა.

ტოლსტოისა და ბეთჰოვენს შორის კონფლიქტს აქვს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი-ეს არის კონფლიქტი ზნეობასა და მუსიკას შორის. ტოლსტოი, ზნეობრიობის გენიოსი, აღშფოთებულია მუსიკის ზნეობრივი სიმწირით, რაც მას განსაკუთრებით აშკარად მოხვდა თვალში ბეთჰოვენის „კროიცერის სონატის“ სმენისას. აქ თვით ზნეობის სულმა გამოუცხადა ომი მუსიკის დიონისოს სულს. ურთიერთს ორი გენიოსი შეეჯახა: ზნეობრივი და მუსიკალური. თუმცა, როგორც ჩანს, ტოლსტოი შესანიშნავად აფასებდა მუსიკის როლს ადამიანური სულის კათარზისში. ამიტომ იგი აუგად როდი იხსენიებდა, პირიქით: ქება-დიდებას ასხამდა ბახს და მის სავიოლინო არიას. ტოლსტოის მუსიკაში პირველყოვსლისა აშინებს დიონისური საწყისი, ვნებათა ანარქიის მძლავრი აფეთქება. რომენ როლანმა მოხერხებულად შენიშნა, რომ ამით იყო განპირობებული ბეთჰოვენის წინააღმდეგ გოეთეს ამბოხიც (გოეთე აპოლონური, ჭვრეტითი ბუნების მხატვარი, შეაცბუნა ბეთჰოვენის მუსიკის დიონისურმა ქარბორბალამ, მისმა მომნუსხველმა, დამმონებელმა ძალამ). ტოლსტოის, როგორც შემოქმედს, ასევე ახასიათებს აპოლონური ბუნება; ამიტომ არის მისთვის ესოდენ უცხო შექსპირისა და ბეთჰოვენის დიონისოსეული ტრაგიზმის ბნელით მოცული სიღრმეები.

ტოლსტოის მხრივ ახალი ევროპული კულტურის უარყოფაში, ისევე, როგორც დოსტოევსკის შემთხვევაში, თავს იჩენს სლავიანოფილური კულტუროფობია. თუმცა, როგორც ინტელექტუალური, ისე ეროვნულ-პოლიტიკური თვალსაზრისით. ტოლსტოი უგულებელყოფდა სლავიანოფილობას. „უნდა ვიხსნათ არა რუსეთი, – ეპაექრება იგი სლავიანოფილებს – არამედ, ჩვენი საკუთარი სულები“. ამას უპირისპირდებოდა სლავიანოფილთა დევიზი: „ვიხსნათ რუსეთიც და საკუთარი სულებიც, ვინაიდან რუსეთი ჩვენი სულია“. ტოლსტოისატვის იმდენად უცხო იყო სლავიანოფილურ მესიანიზმთან მართლმადიდებლობის იდენტიფიცირება, რომ მავანნი მის შემოქმედებას ანტიპატრიოტიზმად აღიქვამდნენ.

თუმცა, ქვეშეცნეულად, ტოლსტოი მაინც რჩება კულტუროფობად, რითაც ენათესავება მაქს ნორდაუს ევროპულ მიმდინარეობას. ამასთან მასში, ისევე როგორცდოსტოევსკის არსებაში, უაღრესად ძლიერია ლტოლვა სალოსობისადმი, უბრალო ხალხის ტრადიციული რუსული რელიგიურობისადმი („მამა სერგი“), რამაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ტოლსტოის ოჯახიდან წასვლაში. შალოსი გრიშა მისთვის ქრისტიანული სულის იდეალური გამოვლინებაა. აქედანვე მომდინარეობს მისი სიმპათია დუხობორებისადმი. დოსტოევსკის ალიოშა „ძმები კარამაზოვები“-დან , აგრეთვე მისი სხვა გმირები სალოსობის ნიშნის მატარებელნი არიან. სალოსობა-ეს არის გულის გზა მისტიკისაკენ, რომელიც მკვეთრად განირჩევა ინტელექტუალური მისტიციზმისაგან, რომელიც განვითარებულია ისეთ მოაზროვნეთა თხზულებებში, როგორნიც იყვნენ სოლოვიოვი, ბერდიაევი, ილინი და სხვანი.

ტოლსტოი მოგზაურობს ევროპაში, მაგრამ ისევე, როგორც დოსტოევსკი,-მარტოოდენ გეოგრაფიულად. გოეთეს „სპირიტუალური მოგზაურობა იტალიაში“ უცხოა მისთვის. საფრანგეთში მას მარტოოდენ სკოლები აინტერესებს. მისი ინტერესების თვალსაწიერში არ შედის ლუვრი ან ახალი იმპრესიონიზმი. ახალ პოეზიაში მას არავინ იზიდავს ჰიუგოს გარდა (სტენდალი და ფლობერი მისთვის ახალი საფრანგეთის განსახიერებაა. თუმც, მის რომენებში საგრძნობია მატი ზეგავლენა). მას არ უყვარს მიქელანჯელო იმავე მიზეზით, რა მიზეზითაც არ სწყალობს ბეთჰოვენს. იგი მისთვის ისეთივე მოწინააღმდეგეა ქვის სტიქიაში, როგორც შექსპირი სიტყვის, ან ბეთჰოვენი მუსიკის სტიქიაში. საყოველთაოდ ცნობილია გენიოსებს შორის ქიშპი და დაპირისპირება.

ტოლსტოის მსოფლმხედველობრივი კატასტროფა განაპირობა იმ ასწლეულის რელიგიური შემეცნების სიმწირემ. ეს გახლდათ ჟამი, როდესაც თეოლოგიაში საბოლოო გამარჯვება ჰპოვა კანტისეულმა რაციონალიზმმა და აგნოსტიციზმმა, რამაც გამოიწვია დომინირება პროტესტანტული თეოლოგიური სკოლისა, რომელმაც ქრისტიანობას მოსტაცა სულიერი დედაარსი და ხელი მიჰყო ქრისტიანულ დოგმათა რაციონალიზებას. პროტესტანტობა უარჰყოფდა ქრისტეს აღდგომას, ვითარცა კოსმიურ ფაქტს. უარჰყოფდა თვით ღმერთის ადამიანად ქმნის იდეას, იდეას ღმერთკაცის არსებობისა; მან დაასრულა ქრისტე ჯვარზე, ვითარცა ჩვეულებრივი მოკვდავი. იგი უგულებელყოფდა სულიერი ირარქიის რსებობას და მის როლს გოლგოთის მისტერიაში; აღდგომასა და ევქარისტიას მარტოოდენ სიმბოლურ მნიშვნელობას ანიჭებდა. სავსებით ცხადია საღვთისმეტყველო შეხედულებებზე გერმანული პროტესტანტული კონცეფციების ზეგავლენა. ეს აისახა ტოლსტოის რომანში „აღდგომა“, რომელშიც ნეხლუდოვი ბიბლიაში მხოლოდ ზნეობრივ მოძღვრებას ხედავს, გაოცებას გამოთქვამს „ანგელოზთა რაღაც გამოცხადების“ გამო, ხოლო ქრისტეს მხოლოდ და მხოლოდ ზნეობრივ ადამიანად მიიჩნევს და არა ღმერთკაცად. ქრისტიანობისადმი ასეთმა მიდგომამ ტოლსტოის ეკლესიისაგან მოკვეთა გამოიწვია.

ისტორიოგრაფიაში ტოლსტოი შოპენჰაუერის ფატალიზმის ანტიქრისტიანული იდეის გავლენის ქვეშ მოექცა, რაც სრული სიცხადიტ მის გრანდიოზულ ეპოპეაში „ომსა და მშვიდობა“-ში გამოვლინდა, სადაც მასონი პიერ ბეზუხოვი წინ აღუდგა პლატონ კარატაევის სახით წარმოდგენილ რუსულ ხალხურ ქრისტიანობას.

ქრისტიანობისადმი კანტისეული და რენანისეული მიდგომა ინტელექტუალური თვალსაზრისით ტოლსტოისათვის ბევრად უფრო ახლოს აღმოჩნდა, ვიდრე მაისტერ ეკჰარტის, ჰეგელის, შელინგის ან ლაფატერის მიდგომა. ინდურ და ჩინურ სიბრძნეში ისევე, როგორც სოკრატესეულ სიბრძნეში, იგი ეთიკურ მოძღვრებებს ეძებს და არა მისტიკურ იდეებს. მეორის მხრივ, როგორც ავღნიშნეთ, მას იზიდავს რუსული ხალხური რელიგიურობა, სალოსობა.

ამასთან, მსოფლმხედველობრივმა რაციონალიზმმა ვერ შეძლო გენიალური შემოქმედის ინტუიციის ბოლომდე მოდუნება. ქვეშეცნეული მისტიციზმი აისახა რომანში „ომი და მშვიდობა“. იგი წამოჩენილია აგრეთვე ვრონსკის საოცარ სიზმარში ანა კარენინას სიკვდილის წინ, რომელიც აღწერილია იმქვეყნიური სამყაროს ღრმადშემცნობი, მაგრამ თეორიულად მისი ჭეშმარიტად ვერ აღმქმელი ადამიანის მიერ.

რაც შეეხება დოსტოევსკის, მას უსიტყვოდ სწამდა მართლმადიდებლობისა, მას, როგორც უფრო ღრმა მისტიკოსსა და მოაზროვნეს, რომელმაც ტანჯვის დიდი გზა განვლო, მისი „ძმები კარამაზოვები“ არის მხატვრული განსახიერება “სიკეთისმოყვარეობისა“, წმიდა მამათა მოძღვრებისა, რომელშიც მწერალმა განაჩენი გამოუტანა ივანე კარამაზოვის სახით წარმოდგენილ რაციონალიზმს, ვითარცა სატანისტურ მოძღვრებას და სმერდიაკოვის სახით წარმოდგენილ მის პირმშოს-სოციალიზმს. ალიოშას და ივანეს ურთიერთდაპირისპირება-ეს არის მართლმადიდებლობისა და ევროპული კანტიანური რაციონალიზმის თეზა და ანტითეზა, რომელშიც მწერალი აშკარად იხრება პირველისაკენ, კიცხავს რა მეორეს. ეს ორი საწყისი ტოლსტოის არსებაშიც ებრძოდა ურთიერთს. თუმც, საბოლოო გამარჯვების მოპოვება ვერცერთმა მათგანმა ვერ შესძლო. მაგრამ საბოლოოდ, მწერლის დიდი ინტუიციის, მისი ბუნებრივი ქრისტიანობის, აგრეთვე მონასტერში მყოფი მისი დის-მაშას წერილებისა და ლოცვების წყალობით მოხდა მოულოდნელი რამ: ეკლესიის უარმყოფელმა ტოლსტოიმ ოპტინას უდაბნოს მიაშურა. თუმც, შუაგზაში აღესრულა.

რომენ როლანი ცდება, როდესაც მიუთითებს, რომ ტოლსტოის მსოფლმხედველობის მისი გადაულახავი ცხოვრებისეული გარემოცვისადმი შეუთავსებლობა მისი სისუსტით იყო განპირობებული და, რომ შუასაუკუნეთა ნებისმიერი ბერი, რომელიც ტოვებდა ოჯახს, მიწიერ ამაოებას და მონასტერს შეაფარებდა თავს, ტოლსტოიზე უფრო ძლიერი იყო. გაოცებას იწვევს ამგვარი აზრი იმ ადამიანისაგან, რომელიც ზედმიწვდენით იცნობდა როგორც ტოლსტოის პიროვნებას, ისე იმ ეპოქასა და გარემოცვას, რომელიშიც უხდებოდა ცხოვრება. რომენ როლანმა ვერ გაითვალისწინა მთავარი: თუ ის ეპოქა და საზოგადოება, რომელშიც ცხოვრობდა ტოლსტოი, რაოდენ განსხვავდებოდა შუასაუკუნეთა ყოფისა და ფსიქოლოგიისაგან. ის, რაც იოლი იყო შუასაუკუნეების ადამიანისათვის, მეტად რთული გახლდათ XX ასწლეულის ცივილიზებული პიროვნებისათვის. შუასაუკუნეეში გაბატონებული მორალი, მსოფლმხედველობა და აზრი თავად უბიძგებდნენ ადამიანს მსოფლიოსაგან განმარტოებისაკენ. მიუხედავად იმისა, რომ ტოლსტოის ეპოქის რუსეთში არსებობას განაგრძობდნენ მონასტრები და სამონასტრო ცხოვრება, განმარტოების გზაზე დადგომა ბევრ სირთულესთან და წინააღმდეგობასთან იყო დაკავშირებული. მეტადრე გრაფისათვის, ინტელიგენციისა და არისტოკრატიის უმაღლესი წრის წარმომადგენლისათვის. იმხანად, ეს ნიშნავდა საზოგადოებრივი მდინარების წინააღმდეგ წასვლას. შემთხვევით როდი მიუთითებს ტოლსტოი თავის დღიურში: “ბერად რომ შვედგე, იტყვიან ჭკუიდან გადადგა ბერიკაციო“. შუასაუკუნეთა ცხოვრებაში კი ეს ცხოვრებისეული ნორმა, ცხოვრების მდინარებისადმი მიყოლა გახლდათ. არჩევანის გაკეთებას ადამიანს თავად გაბატონებული ეკლესია და საზოგადოება უწყობდნენ ხელს. თქმა იმისა, რომ მცურავი, რომელიც დინების მიმართულებით ცურავს, უფრო ძლიერია, ვიდრე დინების საწინააღმდეგოდ ცურვის მოსურნე, უდიდესი შეცდომაა. პირიქით, ტოლსტოის საოცარ ძალისხმევად დაუჯდა ამ მდინარებაში ერთ ადგილზე თავის შეკავება. დინების საწინააღმდეგოდ ცურვისათვის მისი ზეადამიანური ძალაც კი უძლური აღმოჩნდა. აი, რაშია ტოლსტოის ტრაგედიის არსი.

ცხოვრების პირობების და ე.წ. „უმაღლესი წრის“ საზოგადოებრივი აზრის გარდა უნდა გავითვალისწინოთ შემდეგი მომენტი. შუასაუკუნეებში არ იყო გაბატონებული მატერიალისტური მსოფლმხედველობა, სკეპტიციზმი, ნიჰილიზმი, რაციონალიზმი, რომელთაც შეეძლოთ წინ აღსდგომოდნენ ადამიანს მონასტრისაკენ მიმავალ გზაზე. ხოლო მეოცე საუკუეში ისეთი მოაზროვნეებისათვისაც კი, როგორიც ტოლსტოი გახლდათ, უაღრესად რთული აღმოჩნდა საკუთარ არსებაში სკეპტიციზმის მატლის წინააღმდეგ ბრძოლა. ასეთ დროს ინტელიგენციის უმარლესი წრის წარმომადგენელნი იშვიათად მიმართავდნენ სულიერ გზას. ხალხის წიაღიდან გამოსული, ეპოქის ინტელექტუალური შხამისაგან შორს მდგომი ადამიანები ყოვლად უმტკივნეულოდ მიაშურებენ ხოლმე ოპტინას უდაბნოს, რომელზეც ოცნებობდა ტოლსტოი. ტოლსტოის დისთვის, მაშასთვის ძნელი არ იყო მონაზვნად აღკვეცა, ვინაიდან შორს იდგა შემეცნებითი ცხოვრებისაგან. ნუთუ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მაშა უფრო ძლიერი პიროვნება იყო, ვიდრე ლევ ნიკოლოზის ძე? თოლსტოის დღიურები, მისი სტატია “რაშია ჩემი რწმენა?” წარმოადგენს მატიანეს ამ ტრაგიკული და ტიტანური ბრძოლისა.

ტოლსტოის მიმდევარმა რუსეთის ბევრმა უბრალო ადამიანმა გაცილებით იოლად მოახერხა ცხოვრებაში იმ იდეალის ხორცშესხმა, რომელსაც ქადაგებდა, მაგრამ რომლის აღსრულებაც ვერ შესძლო ტოლსტოიმ. ნუთუ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ისინი ბევრად უფრო ძლიერები იყვნენ, ვიდრე თვით ტოლტსოი? უნდა გვახსოვდეს, რომ მათ განგება არ ბორკავდა ისეთი ხუნდებით, როგორიცაა გრაფობა, მამულები, მსოფლიო სახელი, მრავალრიცხოვან მკითხველთა და თაყვანისმცემელთა წინაშე მოვალეობა, ლიტერატურული გეგმები და ა. შ. და ბოლოს, თავის როლს ასრულებდა მბრძანებლობის მოყვარე „ქსანტიპა“, ტოლსტოის მეუღლე სოფიო ანდრიას ასული, საოცრად ძლიერი ხასიათის პიროვნება, რომელიც ტოლსტოის სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში იქცა მისი დილეგის ასთვალა დარაჯად, მის უსაშინელეს იდეურ მოწინააღმდეგედ. ყოველივე ამის წინააღმდეგ ბრძოლა უხდებოდა მოხუც, ფიზიკურად დავრდომილ ადამიანს და, რაოდენ დიდი იყო მისი სულიერი ძალა, რომ მან მოახერხა სასწორის თავისკენ გადაზიდვა და მიატოვა ოჯახი. ამით მან საბოლოოდ გადალახა პოლარობა ორ უდაბნოს შორის – „უმაღლესი“ საზოგადოების უდაბნოსა და ოპტინას უდაბნოს შორის. თუმც, გზის შუაგულში დაეცა. დიდი ადამიანები იმითაც გამოირჩევიან, რომ მათში ეპოქის ტრაგედია ცხოვრებისუელ, პირად ტრაგედიად გარდაისახება ხოლმე. ხშირად, მათშივე ისახება მთელი სიდიადე და ბიწიერება დროისა, რომელშიც ისინი ცხოვრობენ.

ასე რომ, ტოლსტოიმ ოპტინას უდაბნოში გაქცევით, საბოლოოდ გაიმარჯვა თავის ბრძოლაში. მან სძლია ასთავიან ჰიდრას-საზოგადოებას, ოჯახს, სკეპტიციზმს, მეშჩანურ „კეთილგონიერებას“ და ტიტანური ნებისყოფის წყალობით სულიერი სიყვარული პირად ცხოვრებისეულ კეთილდღეობაზე მაღლა დააყენა. ამით, მან უფრო ძლიერ შეიყვარა თავისი მოკეთენი და ის საზოგადოება, რომელსაც ადრე ესოდენ ვერ იტანდა, ვინაიდანმათ დაუმტკიცა სიმცდარე და დამღუპველობა მათ მიერ არჩეული გზისა.

ტოლსტოიმ მოწამეობრივად დაასრულა თავისი სიცოცხლე. მან იდეას შესწირა თავი და მით გმირობა ჩაიდინა, სადარი ბუდას გმირობისა: ბუდა და ფრანცისკ ასიზელი-აი, მისი უსაყვარლესი იდეალები. საკუთარი სულის წიაღში მათ აუგო ფარული ტაძრები. იგი იყო მათი მიმდევარი მეცხრამეტე-მეოცე საუკუნის რუსეთის აბსოლუტისტურ წყვდიადში, ინტელექტუალურ ცხოვრებაში პოზიტივიზმის, რაციონალიზმისა და სკეპტიციზმის სრული ტრიუმფის ეპოქაში, ზნეობისა და რელიგიის დაცემის ხანაში, იგი იყო მათი მიმდევარი სიტყვით, აზრით, შემოქმედებით, ქველმოქმედებით და სიცოცხლის დაისის ჟამს გადადგმული პრაქტიკული ნაბიჯით გულგრილ საზოგადოებას დაუმტკიცა თავისი ქადაგების გულწრფელობა და სისწორე, რითაც გაამართლა თავისი არსებობა.

1977-1978 წლები
მოსკოვი, სუკ-ის ლეფორტოვის ციხე

* დედანშია “ПУ́СТЫНЬ” и (обл.) ПУСТЫНЯ, пустыни, жен. первонач. – уединенное место, где живет отшельник, позже – монастырь, возникший в безлюдной местности. Удалиться в пустынь.

Advertisements

One Response to Звиад Гамсахурдиа: Между пустыней и пустынью

  1. გამოხმაურება: Звиад Гамсахурдиа: Между пустыней и пустынью | ИЧКЕРИЯ.ИНФО

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: